ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ

0
66

Nομίζω πως αν αναρωτηθούμε «σε τι χρησιμεύει η ποίηση» ο ρητορικός χαρακτήρας του ερωτήματος δεν αποτελεί μόνον μια στοιχειώδη προφύλαξη από την αναπόφευκτη ιλαρότητα που αναπτύσσεται σε παρόμοιες εκδηλώσεις. Γιατί όλοι θα συμφωνήσουν, φαντάζομαι, πως παρόλο που το πεδίο της ποίησης είναι ένας χώρος όπου η απόλυτη έκφραση έχει τον πρώτο λόγο ο μικρόκοσμός της μάλλον φιλεί να εκφράζεται μέσα από μια αυτονόητη σιωπή ενός υποτιθέμενου σαβουάρ βιβρ, που άλλοτε παραπέμπει σε φελινικό σκηνικό για τις σχέσεις των καλλιτεχνών με την πραγματικότητα κι άλλοτε σε μπεργκμανική ρήση του τύτου «κραυγές και ψίθυροι».

Οπότε το ερώτημα ενδιαφέρον έχει για αυτά που αποσιωπεί, δηλαδή για τον συγκεκριμένο χρόνο μέσα στον οποίο διατυπώνεται, και χρόνο εδώ θεωρούμε την ιστορική εμπειρία και πραγματικότητα μέσα στην οποία δοκιμάζεται η ποιητική εμπειρία.
Αν σταθούμε, λοιπόν, στη χρονική συγκυρία, στο τώρα της εποχής μας, μια αίσθηση επείγοντος διαπερνά τις συνειδήσεις όλων μας. Εδώ το κυριολεκτικό και το μεταφορικό, η ποίηση δηλαδή της καθημερινότητας, αποκτά απρόσμενες διαστάσεις. «Είμαστε όλοι Έλληνες», γράφτηκε στη συντηρητική εφημερίδα Le Monde και αυτή η παράδοξη επίκκλιση διεθνιστικής αλληλεγγύης συμβαδίζει με το πνεύμα της εποχής, εποχής της αλλοίωσης και της απαλλοτρίωσης εννοιών και λέξεων. Να θυμίσουμε ότι η ρήση της Le Monde προέρχεται από το περίφημο σύνθημα του Γαλλικού Μάη «Είμαστε όλοι Γερμανοι-Εβραίοι» που διατυπώθηκε όταν η γαλλική κυβέρνηση δεν βρήκε άλλο τρόπο από τα να απελάσει τον Ντανιέλ Κον Μπετίντ παρά το ότι δεν είχε γαλλική υπηκοότητα, σε αντίθεση με τον αδελφό του, γιατί η μητέρα του σκόπευε να επιστρέψουν για επανεγκατάσταση στη Γερμανία.
Και εδώ θα μου επιτρέψετε μιαν άλλη υποσημείωση για μια λέξη που ακούγεται πρόσφατα ιδιαίτερα συχνά στο δημόσιο λόγο. «Είμαστε ο αδύναμος κρίκος», ισχυρίζονται οι οικονομολόγοι, για τη θέση της Ελλάδας στο ευρώ. Η έκφραση «αδύναμος κρίκος» έχει καταγραφεί στο διεθνές πολιτικό λεξιλόγιο από την περίοδο πριν τη ρωσική επανάσταση με την ανάλυση του Τρότσκι ο οποίος με το Πάρβους επεξεργάστηκε την έννοια της «ανισόμερους ανάπτυξης», τα στάδια της διαρκούς επανάστασης στις σχέσεις κέντρου και περιφέρειας.
Για να επιστρέψουμε στο αρχικό ερώτημα: Tι νόημα έχει να ασχολείται κανείς με την ποίηση σήμερα όπου «γίνεται σαφές ότι η καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση προκαλεί μια διαδικασία απο-ανθρωποποίησης της κοινωνίας που χαρακτηρίζεται από μια πραγματική υποταγή της εργασίας και της οικονομίας στις προσταγές της χρηματιστικής συσσώρευσης κεφαλαίου, στον ανελέητο και όλο και περισσότερο πολυκεντρικό ανταγωνισμό μεταξύ ιδιωτικών επιχειρήσεων και Κράτους, με τη δημιουργία ανισοτήτων ανάμεσα στον ίδιο πληθυσμό. Αυτή η αποανθρωποίηση διευρύνεται αποκαλύπτοντας τα βάρβαρα χαρακτηριστικά της: μόνιμη ανεργία, αποεπενδύσεις και πρακτικές αποβιομηχάνισης ενός ρευστού καπιταλισμού, μαζική παραγωγή ανθρώπων χωρίς χρήση που εγγράφονται σε ένα παγκόσμιο καθεστώς απαρτχάιντ, διάλυση της αλληλεγγύης στους εργασιακούς χώρους και στους συνεταιρισμούς, καταστροφή του κοινωνικού συμβιβασμού που μεταπολεμικά υπήρξε το κράτος-πρόνοια, επέκταση πρωτoφανών πολεμικών συγκρούσεων…».
Tι νόημα έχει να ασχολείται κανείς με την ποίηση σε μια εποχή διεξαγωγής «προληπτικού εμφύλιου πολέμου». Δηλαδή με ποιο τρόπο, με ποιο λεκτικό υλικό και σε ποια μέτρα αισθητικής αρθρώνεται στον ποιητικό λόγο η ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα. Με ποιο τρόπο δηλαδή πραγματώνεται στη συνείδηση η όλοκαι πιο πιεστική κοινωνική «ανάγκη» για την κυκλοφορία του εμπορεύματος και με ποιο τρόπο, συχνά δραματικό και βουβό, η συνείδηση συγκρούεται ανέμεσα σε αυτό που την πιέζει να αρθεί ως ανθρωπολογικός ορίζοντας, δηλαδή με ποιο τρόπο η ιστορική συγκυρία παγιώνεται ως μετρήσιμος χρόνος και αναλώσιμο βίωμα.
Τα ερωτήματα αυτά εντοπίζονται και στην ποίηση της Χλόης Κουτσουμπέλης και τη συλλογή της «Η Αλεπού και ο κόκκινος χορός».
Σημειώνουμε τρεις άξονες που κατά τη γνώμη μας μπορούν να συμβάλλουν σε μια γόνιμη ανάγνωση της ποίησής της.
Ο πρώτος συνιστά αυτό που θα μπορούσαμε να πούμε «γυναικεία ταυτότητα». Στη σελίδα 34 υπάρχει το ποίημα με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Γυναίκα». (Μητέρα Θεά, Μάγισσα. Μάνα). Οι ίδιες αναφορές στη θέση της γυναίκας στην ιστορία υπάρχουν και στα ποιήματα «Frida Khalo» (σ. 35) (Φρίντα κόκκινη, λυπημένη) ή αναφορές στο πρόσωπο της Eύας ή της Αντιγόνης (σ. 20), (Πάντα κάτι ξεχνάει η Αντιγόνη όαν φεύγει). Η Αντιγόνη πρόσωπο σημαντικό και στη νεωτερικότητα «Η φωνή της Αντιγόνης και η σιωπή της διαλεκτικής» τιτλοφορείται κείμενο της φιλοσόφου Brigitta Keinzel που φιλοξενείται στο 14ο τεύχος του ΕΝΕΚΕΝ.
Το δεύτερο σημείο αφορά στον αναστοχασμό, την σύμπλευση δηλαδή της φιλοσοφίας με την ποίηση. Ενδιαφέρον εδώ παρουσιάζει η σχέση της συνείδησης με την απώλεια, τον ευνουχισμό, το τραύμα. Ενδιαφέρον διπλό όχι μόνον για τον τρόπο με τον οποίο η ιστορία απατυπώνεται πάνω στο γυναικείο κορμί, και εντός του, αλλά και για το πώς η γυναικεία συνθήκη διαπραγματεύεται, και εγκωλπώνεται τελικά, την γνωστική εμπειρία του θανάτου. Στο ποίημα «Το φιλί» σ. 14 λέει «ο πυρήνας σου, καυτό δαμάσκηνο με φλέβες…». Ο πυρήνας της δημιουργίας, δηλαδή η άρθρωση της μεταφοράς και της μετωνυμίας, η θεατρικότητα του λόγου, και η ποίηση των εικόνων που εκλύουν στην κίνησή τους τα σημαίνοντα συνθέτουν στην ποίηση της Κουτσουμπέλη ένα ενδιαφέρον σκηνικό: (Παλιές συμμαθήτριες) «Με ξεσκισμένες σάρκες… μικροί καθρέφτες των ρυτίδων μου, πόσο ακόμα ως το τέλος;».
Τέλος, ξέρουμε πως η σκηνοθεσία είναι η παλιά τέχνη της συναλλαγής της επιθυμίας, δηλαδή το γνωστό «αυτό που σου ζητώ δεν είναι ποτέ αυτό που έχεις» ή το ακόμη πιο καθημερινό «αυτό που αγαπώ σε σένα είναι ο εαυτός μου εντός σου». Η Κουτσουμπέλη εδώ προσδιορίζει με ακρίβεια το πεδίο της συναλλαγής των παρορμήσεων ένα «Άθικτο κρεβάτι» σ. 42. Το πεδίο αυτό. τόπος εσωτερικός, σχεδόν άυλος, τόσοε ώστε να καταγράφεται το αρνητικό αποτύπωμα της επιθυμίας είναι και το ζητούμενο της ποιητικής της. Οι αναφορές έχουν σημαντικό αρχετυπικό εκτόπισμα «Η αλεπού και ο κόκκινος χορός» είναι ο τίτλος της συλλογής, σελ. 12 κάνει την εμφάνισή του ο «Λύκος». Να θυμίσουμε μόνο την περίπτωση του Sergei Konstantinovitch Pankejeff ή Pankeyev (1886-1979) Ρώσου αριστοκράτης που πέρασε στην ιστορία με το ψευδώνυμο Wolf Man ως ασθενής του Σίγκμουντ Φρόιντ. Το ψευδώνυμο αυτό χρησιμοποιήθηκε από τον Φρόιντ ώστε να τηρηθεί το ιατρικό απόρρητο όταν δημοσιεύτηκε η περίπτωση μελέτης. Τι ήταν όμως εκείνο που ώθησε τον Pankeyev να ζητήσει τη βοήθεια του γιατρού; Ένα παράξενο όνειρο με λύκους να στέκονται επάνω σε ένα δέντρο. Μια σκηνή άλλωστε που φρόντισε να αποτυπώσει ο ίδιος ασθενής.
Οι ψυχαναλυτικές αναφορές είναι έντονες και συστηματικές στην «Αλεπού». Στη σελίδα 29 για παράδειγμα και στο ποίημα «Τα βαμμένα νύχια» η αίσθηση είναι προ τοτεμική και αφορά στη συγκρότηση του υποκειμένου μέσα από την επίκληση του μικρού αντικειμένου (α) που εδώ «καγχάζει αδηφάγα».
Τέλος, το ποίημα «Άννα Ο», σελ. 36. όπως μετά από όσα προαναφέραμε θα περίμενε κανείς, κάνει την θεατρική του εμφάνιση  και ο εραστής-γιατρός, που δεν είναι άλλος από τον πατέρα της ψυχανάλυσης δρ Ζίγκμουντ Φρόιντ.
Το ποίημα έχει ενδιαφέρον για την κριτική, την ιστορική ματιά δηλαδή, που δηλώνει την στάση της Κουτσουμπέλη αναφορικά με την γυναικεία ταυτότητα και θέση στη σύγχρονη πραγματικότητα και με την έννοια αυτή στην ποίησή της καταγράφεται μια δυναμική και δημιουργική φωνή στην λογοτεχνία της εποχής μας.
To κείμενο διαβάστηκε από τον Γιώργο Γιαννόπουλο στην παρουσίαση του βιβλίου της ποιήτριας Χλόης Κουτσουμπέλης «Η αλεπού και ο  κόκκινος χορός», την Πέμπτη 4 Φεβρουαρίου στο βιβλιοπωλείο Βιβλιορυθμός στη Θεσσαλονίκη. Στη φωτογραφία ο εκδότης του περιοδικού ΕΝΕΚΕΝ, η συγγραφέας Μαρία Κουγιουμτζή και η ποιήτρια Χλόη Κουτσουμπέλη. Φωτο: Γιάννης Βανίδης.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here